"Fanka iyo sayniska weydiinta su’aalaha waa isha aqoon oo idil."
― Thomas Berger

Malaha xirfadda ugu waxtarka badan dhanka warbaahinta waa wareysi qaadista. Wareysiyadu waa halbowaha wararka, waxay udub dhexaad u yihiin dhismaha sheeko-wareedyada, waa isha ugu muhiimsan ee macluumaadka lagu soo uruuriyo.

Ma sahlana in la curiyo su’aalo dulucda abbaara, su’aalo bannaanka keeni kara xaqiiqada waxna laga baran karo. Sida xirfad kasta, suxufiga xogta waa inuu isku hawlaa barashada xirfadda xog wareysiga. Inaad la qabsatid xirfaddan waxay kaaga baahan tahay waqti, faro ku hayn joogta ah iyo inaad mar kasta u diyaar garowdid.

Si la mid ah marka u qof waraysanaayo, suxufiga xogta waa inuu u diyaar garoobaa wareysiga xogta. Waa inuu baaritaan ku sameeyo mowduuca, marxaladda, asalka xogta, ujeedka iyo cidda soo uruurisay, suaalaha ku habboon iyo kuwa aanan ku habboonayn.

Sifooyinka Su’aalaha Xogta

Aan halkan ku eegno qaar ka mid ah sifooyinka ay leeyihiin su’aalaha xogta ku habboon, si aad u garatid kuwa saxda ah.

Si guud, saxaafaddu waxay su’aalaha u kala saarta labo: su’aal furan iyo su’aal xiran. Ujeedada su’aalaha furan waa in helo faahfaahin, sharaxaad, ra’yi iyo dareen ka hadal. Su’aalaha xirana waxaa la raba kaliya hal jawaab oo sugan, sida tiro go’an, haa iyo maya, iwm.

Sidaas daraddeed, sifada koowaad waa in suaasha xogta la wareysanaayo ay tahay mid xiran. Qaabka su’aasha loo dhigaayo waxaa shardi ah in ay tahay mid caddad ama tiro ahaan looga jawaabi karo.

Sifada labaad waa in su’aashu laga jawaabi karo. In kasto ay su’aalaha qaarkood xiiso badan yihiin haddana nasiib darro xog ahaan loogama jawaabi karo. Su’aalaha noocani waxaa ka mid kuwa ku saabsan arrimaha falsafadda, sida macnaha nolosha, iwm.

Sidoo kale, su’aashu waa inay tahay mid macquul ah marka loo eego xogta, waa in su’aasha xogta laga filan karo, waa inay ku qotonta ama la halmaasha xogta. Su’aashu waa in jawaabteedu xogta laga dhex heli karo. Haddii aysan jawaabtu ku filnayn xogta aad haysid, waxaad u baahan tahay inaad raadisid oo aad ku dabaqdid xog dheeraad.

Sifada saddexaad waa su’aashu inay tahay mid xiiso gelinaysa waxtarna u leh akhristaha. Haddii aad rabtid inaad qorto xog-warran soo jiita akhristayaasha kugu xiran, waa in aad tixgelisa su’aalaha iyo xogta ay ugu baahi badan yihiin.

Sifada afaraad waa in su’aashu tahay mid cad, kooban, toosna u abbaaraysa dulucda. Su’aal guud oo aan si cad loo qeexin, waxay leedahay jawaab guud oo dhan walba u dhici karta.

Tusaale su’aal guud: Maxay tahay isbeddellada ku dhacay miisaaniyadda qaranka tobankii sano ee lasoo dhaafay?

Su’aashan waxay u baahan tahay in la sii turxaan bixiyo, la caddeeyo, la soo koobo, hadii kale waxaad ku wareeraysa halkaad ka billaabi lahayd.

Si aad u sii tifaftirtid su’aasha, kaladhig-dhig oo macne ereyada su’aasha qaybta ka ah. Maxaa loola jeeda isbeddel, ama isbeddel dhankee ah - ma mid ku saabsan qayb, dakhli, qoondadada, mise mid ku saabsan wasaarad gooni ah sida waxbarashada. Sidoo kale, tobanka sano ee la rabo intee laga soo billaabayaa intay se ku egtahay.

Tifaftirkan waxaa ka dhalanaayo hal su’aal oo sifaysan, su’aal kama dambays ah, sida:

Siday isu beddeshay qoondada wasaaradda waxbarashada ee miisaaniyada qaranka 2010 ilaa 2020?

Lixda Su’aal Saxaafadeed iyo Xogta

Hadaad joogtaysid curinta su’aalaha xogta, xirfaddan waxay durba ku noqonaysa mid fudud.

Qaabka ugu fudud ee aad ku baran kartid curinta su’aalaha xogta waa in aad dabbaqdid lixda su’aal saxaafadeed (5Ws and H): Yaa, Maxay, Hadmaa, Halkee, Waayo, iyo Habkee.

Lixdan su’aal, oo ah kuwo suxufi walbo u sii fiican u yaqaanno iyo xogtusaha haddaad isku heshid waxaad haysataa agab dhammaystiran oo kaa caawinaaya in aad:

• xogta tilmaan buuxda ka bixisid,

• wax tirisid, soo saartid inta shey ee wax kooban tahay ama inta jeer ay wax dhaceen,

• xisaabisid wadarta, celceliska, iyo dhowr barxog

• xisaabisid caddadka ugu weyn iyo kan ugu yar,

• sharraxaad ka bixisid jahada isbeddelka iyo isbeddelka waqtigu ku yimid.

Xogtan miisaaniyadda waa mid si joogta ah loo helo, mar ama labo jeer sanad kasta. Waxaa jiro su’aalo caam ah oo ay dadku ka warsugayaan. Suxufiga wuxuu su’aalahan u adeegsan kara inuu ka warbixiyo: waxaa ku jiro xogta miisaaniyadda, waxa ku cusub ee kusoo kordhay ama iska beddeley tan iyo sii dayntii hore.

Tusaale ahaan, waxaan weyddiin karnaa xogtan sua’aalahan soo socda:

1. Yaa loo qoondeeye kharashaadkii ugu badnaa ama ugu yaraa sanadkan 2024?

2. Koror iyo hoos-u-dhac: Maxaa iska beddeley qoondada miisaaniyadda 2024 marka la barbardhigo sannadki hore? Yay wax u kordheen, yaa wax laga dhimay?

3. Halkee (ilaha) buu dakhliga ugu badan kasoo galaa dawladda?

4. Boqolkiiba wax intee la eg miisaaniyadda baa ah deeq iyo kab ka imaaneysa deeq-bixiyeyaasha caalamka?

5. Boqolkiiba kharash intee la eg ayay hay’adaha dawladda u qoondeeyeen safarrada iyo shirarka?

Suaalahan waxaa ka dhalanaayo dhawr barxog, ama jawaabo aad ku dul-dhisi kartid sheeko macna leh.

La soco casharka kan xiga oo aan ku eegi doonaa qaabka aad su’aalahaan xogta u weydiin kartid.

Xogtuse (spreadsheet) - waa tuse shabaq ahaan u samaysan. Taariikhda xogtusaha waa mid aad u fog. In ka badan 4000 sano ka hor, Baabiliyiinta ayaa waxaa la sheegaa inay hindiseen loox dhoobeed u eg xogtusaha, si ay ugu kaydiyaan xogta xiddigiska iyo tirakoobka xoolaha.

Ka hor inta aan la danabayn, aaladdan xisaabeed waxay sidoo kale anfacday beecmushtarrada, oo in ka badan boqollaal sano adeegsan jiray xogtuse xaanshiyeed ay ku ilaashadaan hantidooda.

Maanta se, xogtusuhu waa agab asaasi u ah xogmaal kasta, qaasatan suxufiga xogta. Xogtusuhu wuxuu kaaga filan yahay hawlo badan, hadday noqoto wax xisaabin, xog nadiifin, falanqayn, xogsawir, iyo xitaa inaad xog-dhigatid.

Inkastoo softaweerada xogtusaha ay tiro badan yihiin, shaqo ahaan way ka siman yihiin, oo wax badan kuma kala duwana. Qaarka aadka loo isticmaalo waxaa ka mid ah: MS Excel, Google Sheets, Numbers, OpenOffice Calc. Casharradan iyo kuwa xiga waxaan wax ku tusaalayn doonaa MS Excel.

Qaabdhismeedka Xogtusaha (Joogutax, Jiifutax iyo Unugyo)

Xogtusuhu waa tuse xisaabeed. Jiifutax waa tiro unugyo ah oo jiifa, waxaana lagu asteeya lambar. Joogutax waa tiro unugyo ah oo taagan, waxaana lagu asteeya xarfo. Halki xogtuse ee MS Excel wuxuu leeyahay ilaa 1,048,576 jiifutax iyo 16,384 joogutax.

Unug waa bedka laydisan ee la geliyo xogta, wuxuu dhacaa halka ay iskagalaan jiifutaxyada iyo joogutaxyada. Unug kasta wuxuu leeyahay tixraac lagu aqoonsado oo ka kooban xuruufta joogutax iyo lambarka jiifutaxa. Fiiri sawirka hoose.

Toox waa hal unug iyo wixii ka badan, sida A1:A10 ama A1:E10. Summada laba dhibcood (:) waa astaanta tooxa, waxay muujinaysa unugga uu tooxa kasoo billaabmaayo ila halka uu ku eg yahay.

Tooxu wuxuu noqon kara hal aaddimaale ama laba aaddimaale. Tooxa hal aaddimaalaha ah waa kan unugyadiisu ay ku kooban yihiin kaliya hal jiifutax ama hal joogutax. Halka tooxa laba aaddimaalaha unugyadiisu ay ka kala yimaadaan dhawr jiifutax iyo joogutax. Eeg sawirka hoose.

Qaaciddooyinka iyo Fansaarada Excel

Qaacidada MS Excel waa weedh xisaabeed looga shaqeeyo caddad ku jira unug ama toox unugyo ah. Sida, =B2 + B3 + B4 + B5, oo ujeedku yahay in la isugeeyo qiimeyaasha ku jira unugyada B2 ila B5.

Fal-xisaabeed kasta markaad qoraysid, waxaa lagama maarmaan ah in aad ka horumarisid summada isudhiganta (=)

Fansaar waa qaaciddooyin ku dhex dhisan MS Excel. Waxay meesha ka saaraysaa shaqada culayska leh qaladkana ka imaan karo marka uu qof qaaciddooyin gacanta ku qoro. Fansaar kasta wuxu leeyahay magac fudud oo laga fahmi karo shaqadiisu.

Tusaale ahaan, fansaarka =SUM(B2:B5) waa wadareeye, wuxu isugaynaaya qiimaha kujiro unugyada B2 ila B5.

Si uu ushaqeeyo, fansaarada waxay, inta badan, ka rabaan in xog lagu shubo. Tirada iyo nooca ay xogta ay noqonayso waxaa qeexaayo baraamitirka fansaarka.

Aan eegno, fansaarka SUM(), fansaarkan maadama shaqadiisu tahay isugayn, wuxuu rabaa inaad gelisid ugu yaraan labo tiro (ama baaramitir). Marka la qoraayo, baraamitir kasta iyo kan kuxiga waxaad u dhexaysiinaysaa hakad. Haddii aad rabtid, waxaad xogta u qori kartaa toox ahaan. Eeg sawirka hoose.

Layliga 1aad: Xogtebinta Miisaaniyadda Federaalka

Sannad kasta, xukuumaddu waxay soo rogtaa canshuuro. Waxaa loo meel mariyaa miisaaniyad, hase yeeshee shacabka Soomaaliyeed ma helaan macluumaad ay kaga bogtaan qaabka loo maareeyo dakhliga iyo kharashaadka dalka. Qaasatan sida loo maareeyo deeqaha, daymaha, qaabka loo qoondeeyey kharashaadka, qorshaha iyo mashaaricda la fulinaayo.

Warqab la’aanta shacabka waxay sababtay in dakhliga gudaha u yahay mid aad u hooseeyo. Wadarta guud ee miisaaniyadda Soomaaliya waxay ka yartay 11% waxsoosaarka guud ee gudaha (GDP). Sidoo kale, ku dhawaad 70% miisaaniyaddeena waa kab iyo deeq aan ka helno deeq bixiyayaal caalaami ah iyo dawladdo saaxiib inala ah.

Tirooyinkan waxay muujinayaan nidaam maaliyadeed oo aad u liito. Si caqabadahan looga gudbo, waxaa lama huraan ah in la helo daah-furnaan iyo isla xisaabtan. Waa in la dhiso kalsoonida shacabka, si ay canshuuraha u bixiyaan.

Saxaafadda Soomaaliyeed waxay arrinkan ka ciyaari kartaa door muhiim ah. Saxaafadda waxaa xil gaar ah ka saaran yahay sare-u-qaadidda ogaalka, wacyiga iyo ka qaybgalinta bulshada arrimaha miisaaniyadda.

Suxufiga xogtu waa inuu sameeyo sheekooyin daaha ka rogga soojeedinta dawladda. Sheekooyin bannaanka soo dhiga waxa ku jiro miisaaniyadda, sida ay u saamaynayso maciishadda iyo nolol-maalmeedka muwaadinka.

Nasiib wanaag, xirfadda suxufi ahaan aad u baahan tahay si aad xogta miisaaniyadda sheekooyin xiisa leh uga soo saarto waa kuwo aad fudud. Kaliya waxaad u baahan tahay inaad baratid asaaska xogtusaha iyo sida xogta su’aalo loo weyddiiyo.

Maqaalkan iyo kuwa xiga waxaad ku baran doontaa xogtusaha iyo habka loo falanqayn karo xogta miisaaniyadda 2024. Xirfadaha aad casharradan ku baran doontid waxaad u adeegsan kartaa falanqaynta miisaaniyaddaha soo socda.

Dejiso Xogta, Kana Baaraandeg Su’aalaha

Halkan kala deg xogta aan casharkan u isticmaali doonno.

Xogta Miisaaniyadda Federaalka 2024

28.8KB ∙ XLSX file

Download

Download

Xogtani waa qayb yar oo ka mid ah nuqulkii miisaaniyadda ee la ansixiyay sannad maaliyadeedkan 2024. Asalka waxaa daabacday Wasaaradda Maaliyadda.

Marka aad xog heshid, tallaabada koowaad mar kasta waa inaad faham hordhac ka qaadatid lafdiga xogta. Inta aadan hawl kale gelin, waqti geli in aad fahamtid nooca, qaabka, mugga xogta iyo macnaha doorsoome kasta.

Mararka qaar xogtu waa caadyaal, oo iyada is-sharxaysa, waa marka magaca doorsoomaha laga fahmi karo macnaha iyo wuxuu cabbiraayo. Marna way adag tahay in xogta la fahmo qaasatan marka magacyada doorsoomayaasha la soo gagaabiyo.

Bal aan eegno xogtan miisaaniyadda. Jiifutaxa koowaad waa magacyada doorsoomayaasha xogtan oo inta badan macnahoodu iska cad yahay. Halkan aan ku yara qeexno waxa u mid walbo u taagan yahay.

Marka ay adag tahay in xogta la fahmo, waxaa la soo raaciyaa tuse, sida kan kor ku xusan. Tusahan waxaa lagu magacaabaa qaamuuska xogta. Wuxuu qeexaa macnaha doorsoome kasta, qaabdhismeedka, kujireenka, iyo habraaca xogta lagu soo uruuriyay. Qaamuuska xogta wuxuu sahlaya in aad faham buuxa ka heshid xogta, si sax ahna u falanqaynsid. Haddii la heli karo, mar walbo ka billow inaad raadisid, oo aad akhrisid qaamuuska xogta.

Tallaabada xigta waa in aad si hordhac ah xogta isha u marisid, si aad u ogaatid hadii ay qaladaad jiraan. Mar walbo xogta cillado lagama waayo, qaasatan kuwa ay dawladdaha iyo hay’addaha soo saaran. Feejignaan iyo dareen ku gal, ha u qaadan in wax walbo sax yihiin ama ay xogtu dhamaystiran tahay.

Eeg hadii ay jiraan wax qaldan ama wax maqan, sida: jiifutax maran, tiro lama filaan ah, tiro goonni ah, sida xafiis aanan wax mushahaar loo qoondayn, ama qoondo xad-dhaaf, iwm.

Mar haddaad faham hordhac ah heshay, isku day in aad curisid su’aalo la waydiin karo xogtan. Ogow, xog walbo waxay leedahay su’aalo ku habboon, kuwa ay ka jawaabi karto iyo kuwo aysan ka jawaabi karin.

Sidee ku heli kartaa su’aalo aad xogta wareysatid? La soco casharka kan xiga si aad u baratid xirfadda xog waraysiga. Hoos igu dhaaf, faallo ahaan, su’aalaha aad curisay.

Ka soo qaad inaad tahay weriye arimaha siyaasadda. Waxaa laguu xilsaaray inaad falanqaysid xogta sahanka cod-bixiyaha, tan lasoo uruuriyo ka hor doorashada. Waxaa laga rabaa inaad macne ka samaysid lambaradan, ka warbixisid dareenka iyo rabitaanka cod-bixiyaasha Qansaxlaan.

Xogtu lagu siiyey waa kaamil, tiro iyo tayo ahaan. Laakin, inta aadan guda gelin ka mira dhalinteeda waa in aad fahan fiican ka haysatid xogta iyo jaadadkeeda. Nooc weliba macno, sifo iyo qaab loo falanqeeyo, sawirna looga bixiyo ayay leedahay. Dalaq bila hooddi, adigoo xog mooge ah haddaad iska-gashid, shaki maleh, siday dhihi jireen, in aad xaajada indhaha ka ridaysid.

Si guud, marka la rabo in arrin la derso waxa lasoo uruuriya xog, sida aftidan Qansaxlaan. Badanaa xogta marka la uruurinaayo, cabbirro kala duwan ayaa laga qabtaa arrinta loo danleeyahay.

Tusaale ahaan, sahankan Qansaxlaan waxaa loo dan leeyahay waa aragtida cod-bixiyaha, waxayna unug ahaan ka kooban tahay qof iyo xogtiisa. Unug xogeedkan afka cilmibaarista waxa lagu dhaha kiis, ama hal kiis. Cabbirka laga qabto qof ama sheyna waxaa la dhahaa doorsoome.

Sida tusaha hoose ka muuqato, jiifutax kasta waa hal kiis, joogutax kastana waa hal doorsoome. Si kale hadaan u dhigno, doorsoome waa sifo la tirin karo ama la cabbiri karo, oo u qof ama shay gaar u leeyahay, waqtina iskubeddeli kara.

Isha mari xogta tusahan hoose kujirto, waxaan u isticmaali doonnaa in aan macnayno noocyada kala duwan ee xogta.

Si guud, xogta waxaa loo kala saara laba nooc (jaad xogeed): xog tireed iyo xog qaybeed.

1. Xog Tireed

Sida magaceeda ka muuqda xog tireed waa xog ku saabsan tirooyin. Xog tireed waa cadad tirooyin ah oo wax lagu cabbiro ama lagu tiriyo. Xogtan waxay usii kala baxdaa laba nooc: xog tirsiimo iyo xog socota.

1.1 Xog Tirsiimo (discrete data)

Xog tirsiimo waa tirooyinka caadiga ah ee aan wax ku tirsano - tirooyinka sheyaal, dhacdooyin ama dad - sida inta inood ee shay ka kooban yahay.

Doorsoomaha seddexaad wuxuu ku saabsan yahay Da’da, waana xog tirsiimo, waa inta sano ee u jiro qofka la waraystay. Tusaaleyaal kale, oo ka baxsan xogtan, waxaa ka mid ah tirada arday ee fasal kula dhigato, tirada xildhibaanada mooshinka gudbisay, tirada qoyskiinu ka kooban tahay.

Xogta noocan ah lama dhudhumin karo ee waa la tiriyaa, waxaana ay noqota caddad go’an. Sidaas daradeed, suuragal ma ahan qof inuu dhaho 2.5 caruur baa ii joogta, iwm.

1.2 Xog Socota (continuous data)

Nooca labaad ee xog tireedka waa xogta socota (continuous data) waxay noqon kartaa caddad kasta, sida tiro idil, tobanley, jajab. Waa xog intii la rabo daqiiq noqon karta. Xogtan lama tirin karo ee waa la cabbira, la miisaama ama xisaab ahaan ayaa lagu sosaara. Tusaale ahaan, qofka culayskiisa: 64.8 kg, amaba joogiisa oo la ekaan kara 1.63 mitir. Sidoo kale, waxaa caynkan ka mid ah: cabbirka heerkulka, fogaanta, xawaaraha iyo xita waqtiga.

Hab-xisaab ahaan waxaa lagu qiyaasi karaa soo-bixidda codeeyaha (voter turnout score), in xogta shaqsiga la waraystay lagu saadaaliyo heerka filashada inuu codeyn doono iyo in kale. Joogutaxa isinkiisu yahay, Soobixidda, waa jaadka xog-socota.

2. Xog Qaybeed

Xog qaybeed waxay qusaysaa wixi aanan lambarro ahayn, waxayna u taagan tahay kooxaynta ama kala soocida maclumaadka, sida ka siman astaan, sifo, iyo summad. Xogta noocan ahi, waxay tilmaan ka bixisaa shayaal ama qof: magaciisa, jinsiyadiisa, luuqadiisa, midabkiisa iwm.

Xog qaybeed waxay usii kala baxdo seddex jaad: sifaale, labaale, iyo jagaale.

2.1 Sifaale

Sifaale waa astaan ama magac lagu aqoonsado qof, shey ama koox. Tusaale ahaan, magaca xisbi siyaasadedka u taageero qofka la wareystay wa xog sifaale ah. Xogta noocan waxay inaga caawinaysa in aan kala soocno codbixiyaha sahanka. Maadama magac uun tahay xogtani, wax macna ah ma samaynayso in la kala horraynsiiyo.

Tusaleyaasha kale ee xogta sifaale waxaa ka mid ah qofka jinsiyadiisa, xaaladiisa guur, magaca degmada ama gobolka uu ka soo jeedo, iwm.

2.2 Labaale

Xogta cadadkeedu ama qiimaheedu noqdo laba kaliya ee aan wax kale noqon karin sida suaal ay jawaabteedu tahay haa iyo maya, run iyo been, ama natiijada soo baxda marka shilin la tuuro (madax iyo xarash) waxaa la dhaha labaale.

2.3 Jagaale

Jagaale waa xog qaybeed leh intii aan hore ugu soo sheegnay xogta magacle. Laakin waxay inta dheertahay inay leedahay darajo, horsanaan (waa xog kala horraysiinteedu macna leedahay), waxaana ka mid ah xogta lagu isticmaalo iskeelka qiimaynta (rating scale).

Tusaale ahaan, xogta aftida Qansaxlaan, doorsamaha waxbarashadu, wuxuu muujinaya heerarka waxbashada qofka la wareystay oo kala ah: Dugsi Quraan, Dugsi Hoose/Dhexe, Dugsi Sare, Jaamacad. Xogtan waxaad ku ogaan kartaa heerarka waxbarasho ee qof ka la waraystay, oo way kala derejo sarraysaa.

Tusaalaha kale waa marka hab iskeel ahaan lagu muujiyo taageerada u qof u haayo arrin ama xitaa musharrax. Eeg iskeelka hoose, in kasto jawabaha qofka uu dooranaayo lagu beddelo tiro, xogtan ma ahan xog tireed, lambarraduna macno maleh aan ka ahayn boos buuxin.

Iskeelka Likaad wuxu ka mid yahay xog jagaale waxaana loogu magacdaray aqoonyahanki allifay, barfasoor Rensis Likert, oo si weyn loogu aqoonsan yahay aabaha sahannada cilmibaarista.

Jaadadka Kale ee Xogta

Si kooban waxaan rabaa inaan u xuso inay jiraan noocyo kale oo xog, oo intaan soo sheegnay ka baxsan. Noocyadaas kale waxaa loo adeegsada hawlo gaar ahaaneed, asalkooduse waa inta aan kor kusoo xusnay. Xogta noocani ah waxay mudan tahay in casharro gooni ah laga sameeyo.

Xogaha noocan waxaan ka xusayna: xogdhuleed oo ah macluumaadka khariiradaha, kol-dareerin oo ah xog loo adeegsado falanqaynta waqtiga, xog-qoraaleed waa macluumaadka qoran sida maqaalada, hadaljeedinnada, buugaagta, iwm.

Qaabdhismeedka Xogta

Ugu dambeyntii, waxaa lamahuraan ah xogta inay nadiif tahay, qaabdhismeedka sax ahna leedahay inta aan falanqaynta loo gudbin. Nadiifinta xogta marka kale ayaynu arki doona, laakin dhanka qaabdhismeedka, xogta waa in laga hela afartan qodob:

1. Jiifutax kasta waa inay kujirto kaliya macluumaadka hal kiis. Jiifutax kasta waa inuu leeyahay tixraac, magac ama lambar lagu garan karo kiiska (waa qofka ama sheyga ay xogta quseeyso).

2. Joogutax kasta waa inay ku jirto keliya xogta hal doorsoome. Sidoo kalena, doorsoome walbo waa inuu leeyahay isin ama magac muujinaya waxa u cabbirraayo.

3. Unug kasta waa inay kujirto kaliya hal barxog. Tusaale ahaan, 68 oo u taagan da’da qofka la waraystay, waxaa qalad unugan inay ku wada jiraan da’da iyo macluumad kale.

4. Xogta hadday kala duwan tahay, waa in mid walbo lagu shubo tuse u gaar ah. Tusaale ahaan, xogtii aftida, waxaa suuragal ah in lagu kala weeleeye dhowr tuse si xog kala duwan aan hal meel laysugu wada gayn. Tuse ay kujirto xogta dadki la waraystay, mid ay ku jirto xogta siyaasiyiinta tartarmayso, iwm.

Xogta leh qaabdhismeedka aan soo xusay waxaa fudud in la falanqeeyo, xogsawiro laga sameeyo, siyaabo kala duwan loo adeegsado. Xogta noocasi ah waxaa la dhaha xogsan.

“Waxaan nahay, sinji ahaan, kuwo qabatimay sheekada. Xitaa marku jirku seexdo, maskaxdu habeenkii oo dhan way soo jeeddaa, iyada oo isu sheegta sheekooyin.”
― Jonathan Gottschall

Sheeko waa dhacdooyin taxane ah oo isku xiran, loona daaddihiyey qaab ku habboon in la hanto dareenka aqristaha laguna reebo raad waara1. Qoraaga Yuval Noah Harari, wuxu buugiisa caanka ah, Sapiens: A Brief History of Humankind, ku caddeye in sheeko sheegistu ay tahay halka shay ee loo aanayn karo in aadmigu kaga badbaaday halisyo ina dabar goyn laha.

Laga soo bilaabo ababinta ilmaha, sheeka sheegistu waxay udub dhexaad u ahayd welina u tahay waxbarida, wargelinta, gubinta afkaaraha, murtida iyo madadaalada. Dhanka saxaafadduna, xeeladaha sheeko sheegista waxa loo adeegsada in si xiiso leh, fudud oo la fahmi karo loo tebiyo xog kakan sida kuwa arimaha bulshada, dhaqaalaha iyo siyaasada. 

Saxaafadda xogta, faraca warbahineed ee boggan u ololeeyo, waa barta ay ku kulmaan fanka sheeko sheegista iyo farsamada xogta. Inta aanan horey usii gudbin, aan macnayno jumlada gaaban ee aan ila hadda isticmaalayne waa - sheeko sheegista xogta. Fikradan waxaan ku turjumay hal erey oo ah xogwarran - waa habraac laysugu dhafo saddex shay: xog, xogsawir iyo tebin si loo gudbiyo fahan ama aragti.

Maanta waxaynu ku noolnahay sebenki xogta2. In kasto dalkeenu u xogta faqri ka yahay, dunida inteeda kale waxaa harqiyay, hodana ka yihiin xogta. Xogta waxaa lagu tilmaama hantida ugu qiimaha badan, ama “shidaalka cusub” ee casrigan, waana sababta shirkadaha ugu qanisan caalamka maanta ay xogta uga ganacsadaan.

Xogtu waxay wax weyn ka bedeshay hanaanka helida, soosaarista iyo tebinta wararka. Falanqaynta xogta waxay saxaafaddu u adeegsataa in daaha laga rogo xiriiro aanan horey loo ogayn iyo sheekooyin qarsoonaa. Sheekooyin toosh ku ifiya musuqa, eexda iyo cadaalad darida, sheekooyin cod siiya kuwa aan codka lahayn. 

Sida awgeed, suxufiga isku darsada afmaalnimo iyo xirfada xogta wuxu leeyahay awood gaar ah. Awood u uga mira-dhalin karo xogta. Awood u ku samayn karo sheeko-wareedyo xog lagu laray, waxtar iyo saamayn wayna leh. Sheeko-wareedyo dhisi kara wacyiga iyo fahanka bulshadiisa, kuna haga go’aano xog ogaal ah.

Qaybtan dambe waxaan ku eegi doonaa seddex xogwarran tusaale u ah shaqada saxaafadda xogta. Gaar ahaan, qaabka ay warbaahintu u adeegsato farsamada xogta, qaabka ay u sameyaan baaritaano qoto leh, sida ay fahan iyo sharaxaad caddaymo adag wato uga bixiyaan arimo kakan.

Tusaalaha 1aad - Xogwarranka Caabuqa Korona3

Marku dillaacay caabuqa COVID-19 ee hakad geliye caalamka, warbaahintana waxay wajahday tajriibo taariqi ah. Side shacabka guriyaha ku xayiran ee walaacsan loogu gudbin kara xog iyo warar lagu kalsoonaan karo. 

Xogta cudurkan safmarka ah ayaa waxay inta badan ahayd tirooyin: tirada xanuunka haleeley, tirada isbitaalka la seexiye, inta dhimatay, bogsatay, la talaalay, saamaynta dhaqaale, iwm. 

Suxufiyiin, cilmi-baareyaal, mihnadlaayasha caafimaadka iyo xirfadleyaal kale ayaa si joogta ah maalin walbo isaga kaashanaaye uruurinta iyo tebinta xogta caabuqa si shacabka loo gaarsiyo xog sax oo ka tarjumaysa heerarka qatarta cudurkan. 

Sidoo kale, waxay warbaahintu dhiseen bogag si toos ah daqiiqad walbo lagu tebiyo xogta qaab xogsawir ah. Malaayiin aqristeyaal ah ayaa maalin walbo booqanaaye bogaggan, iyadoo ay tani caddeysay in xogta iyo shaxaha ay ruux gelin karaan wararka. Saxafadda xogta waxay hanatay kalsoonida aqristeyaashada, waxayna ka gudubtay tajriibo taariqi ah.

In kasto ay jireen caqabado, wartebinta xogta koronaha ee saxaafadda Soomaaliyeed ma noqon sidi la rabay mid si xilkasnimo ah shacabka uga haqab tira baahida wareed. Nasiib-daro, waxa lagala kulmay habqan iyo marin habaabin sababtay in shacabka ay iska indha tiraan fariimaha iyo talooyinka saraakiisha caafimaadka.

Tusaalaha 2aad - Xogwarranka Ogow Magacyadooda4

Tusaalahan wuxu ku saabsan yahay xog tebinta shabakada Al Jazeera ee dagaalka Israa’iil ku gumadayso shacabka ku nool marinka Qaza. 

Sheekada aan soo qaadanayno waxaa la yiraahda Ogow Magacyadooda - waa xogta 6,747 qof oo ay Israa’iil ay ku dishay marinka Qaza intii u dhaxaysay Oktoobar 7 ila 25, 2023.  

Xogsawirka wuxu muujinaaya liiska magacyada, da’da dadki dhintay iyo inta sano ee nolosha la dhaafiye marka loo eego celceliska cimri dhererkooda (qiyaas ahaan inta sano ay si noolaan lahayeen hadaan la dilin). Xogta ayaa sidoo kale waxa lagu iftiimiye tirada qoysaska reer falastiin ee dhibtaada soo gaartay, gaar ahaan kuwa dhowr xubnood ku waayey gumaadka Israa’iil.

Barnaamijkan wuxu tusaale u yahay awoodda sheeko sheegista xogta oo ah in la muujiyo aadminimida shacabka reer Falasteen oo in badan wajahaaye dulmi iyo xasuuq. 

Xog tebinta Al Jazeera waxay sidoo kale toosh wayn ku ifisay indhaha caalamkana kusoo jiiday isir sifaynta ay Israa’l ka wado Qaza waxayna qasabtay doodo calami iyo in la helo isla xisaabtan.

Tusalaaheena 3aad - Xogwarranka Waraqaha Banama5

Kiiskan wuxu ku saabsan yahay dabagal heer caalami oo loogu magac daray Waraqaha Banama (Panama Papers). Baaristan oo ku salaysnayd xog aad u ballaaran oo laga soo dusiyey shirkad sharci, Mossack Fonseca, oo fadhigeedu yahay dalka Banama, aya waxay daaha ka rogay nidaamyada maaliyadeed ee qarsoon inta badana loo isticmaalo sharci darada sida in laga dhuumalaysto canshuuraha.

Shirkaddani waxay iibin jirtay shirkado qalfoof ah oo lahaanshiyahoodu qarsoon yahay lagana diiwan geliye dal aanan ahayn kan mulkiiluhu degan yahay canshuurtisuna aad u yar tahay. 

Galka barista kiiskan oo ay ku jirtay xog gaaraysa ila 2.6 TB kana kooban 11.5 milyan dukumeentiyo ayaa galaaftay siyaasiyiin, maalqabeeno, burcad iyo shaqsiyaad caan oo kasoo kala jeeda in ka badan 200 oo wadan.

Dabagalkani waxa isku hor gudbay labo caqabad: nooca iyo baaxada xogta. Dhanka baaxada, xogta waxay noqotay ti ugu badnayd ee abid lasoo dusiyey, waxayna ka gudubtay heerki uu hal qof ama hal warbaahin wax uga qaban lahaa.

Sidoo kale, xogtu waxay ahayd mid aan qaabaysnayn (unstructured), oo waxay ka koobnayd iimaylo, qoraalo, qandaraasyo, sawiro, iyo noocyo kala duwan oo dukumeentiyo ah. Iska daa in qof wax kasoo saare, xogta noocani ah ma sahlano xitaa in kombuyuutar lagu falanqeeyo.

Dabagalkan wuxu ifafaale u yahay mustaqbalka ay ku hiranayso saxaafadda. Tusaale ahaan, sida ay lagama maarmaan tahay u cilmiga iyo aaladaha xogta si loo soo saaro sheekooyinka ku duugan xogaha baaxadda wayn ee waayadan dambe helitaankoodu isa soo taraayo. 

Sidoo kale, iskaashiga iyo xog wadaagista waa lamahuraan. Dabagalkan waxaa ka qayb qaatay wax ku dhow 400 oo suxufi oo ka kala socday daafaha caalamka. 

Dabagalkan Waraqaha Banama oo saamayntiisa lagu tilmaamay sida dhul-gariir wuxuu shaaca ka qaaday faldambi maaliyadeed baahsan: xatooyo, canshuur lunsasho, lacag dhaqis iyo qiyaano qarsoonayd.

Baaritankan waxaa ku dumay dowlado, waxaa xilka looga xayuubiyay laguna xiray siyaasiyiin. Dalalka ay saamaysay baaristan waxay dib usoo celiyeen in ka badan $1.36 bilyan oo ah canshuuro aan la bixin iyo ganaax isugu jirto. 

Kiiskan wuxu horseed u yahay isbedelka habraacyada warbahineed, qaasatan kuwa dabagallada xogta, oo ay suuragelisay saxaafadda xogta.

Si kooban hadii aan u dhigo, saxaafadda xogta (data journalism) waa xogta oo la isticmaalo ujeedo saxafadeed. Xogta ma ahan keliya tirooyiin oo kaliye ee waxa ka mid ah macluumaad walbo oo dhijitaal ah sida qoraalada, sawirrada, muuqaalada, istaatisko iyo cabbiro sal u noqon kara sheeko, falanqayn, sababayn, ama talo soo jeedin.

Saxaafadda xogta waa farsamo saxafi ah oo ku salaysan isticmaalka iyo falanqaynta xogta si daaha looga rogo arrin muhiim ah ama loo bixiyo aragti, sharraxaad iyo sheeko-wareed qoto dheer. Saxaafadda xogta waxaa loo adeegsadaa in xogta laga raadiyo ama laga sameeyo sheekooyin mug iyo macne leh.

Si kale u dhig, saxaafadda xogta waa farac warbaahineed oo la soo shaac baxday horumarka dhanka dhijitaalka, kobaca helitaanka xog baaxad weyn iyo qalab tiknoolajiyadeed oo sahli kara in si fudud xogta looga miro dhaliyo.

Saxafiyiintu waxay adeegsadaan farsamada teknoolojiyadda si ay u helaan, u lafo-guraan, ugana soo saaraan xogta sheekooyin ka tarjumaaya danta dadweynaha. Xogta marna waxa ay u isticmaalan il-wareed ahaan oo waxaa laga helaa war aan horey loo ogayn, marna xogtu waxa ay udub ama agab u tahay tebinta sheeko-wareed.

Inta badan, weriyaha xog-maal ka ah waxaa u sheekooyinka ku gudbiyaa aaladaha xog-sawirka (data visualization); oo ah in qaab muuqaal ahaan loo soo bandhigo macluumaad iyadoo la adeegsanaayo aaladaha xogta sida jaantusyada, garaafyada, khariidadaha si loo gudbiyo fahan xog ku salaysan.

Muhiimada Saxaafadda Xogta?

Koboca saxaafadda xogta waxa ay la kowsatay xilli warbaahinta caalamka ay wajahayaan culeyso badan sida dhaqaale xumo, khalkal dhijitaal oo ka dhashay isbeddelka isgaarsiinta warbaahinta oo u biyo shubatay dhijitaal, mobeyl iyo warbaahinta baraha bulshada.

Caqabadahaasi waxay dhaliyeen in la raadiyo habab, faracyo ama laamo cusub ee warbaahineed si loola jaanqaado isbedellada casriga iyo baahida shacabka ku xiran warbaahinta.

Helitaanka xogta waxa ay saxafiyiinta siisay fursad cusub, fursad gaar ah oo ay si sax ah oo mug leh ugu warbixiyaan. Teknoolijiyada iyo farsamada falanqaynta xogta waxa ay sidoo kale siisay wariyeyaasha inay tebin karaan warar ama sheekooyin cusub oo ku dhex qarsoonaa xogta, si kalena lagu ogaan karin.

Xilli ay aad u tiro bateen adeegsiga warar been abuur ah, marin-habaabin iyo warxumo tashiil, qaasatan baraha bulshada Soomaalidda, waxaa muhiimad gooni ah leh in la helo warar la hubo, la xaqiijiyey oo ka tarjumaaya danaha guud. Isticmaalka xogta waa habraac wax ku ool ah oo looga hortagi karo wararkan wareersan.

Saxafiyiintu waxa ay u adeegsadaan farsamooyinka xogta in ay soo saaraan sheekooyin tooshka ku iftiimin kara musuq daahsoon, in ay xaqiijiyaan kana falceliyaan wararka masuuliyiinta, lana xisaabtamaan dowladda.

Sideed u baran kartaa Saxaafadda Xogta?

Heer walbo oo aad saxaafadda ka joogtid, bilow ama rugcadaa — waxaad si fudud u baran kartaa xirfadaha saxaafadda xogta. Uma baahnid inaad heshid shahaado heer jaamacadeed oo saxaafad, xisaab, istaatistiko, ama koombiyuutar ah si aad u noqotid saxafi xogmaal ah.

Maqaalkan midka xiga waxaan kusoo qaadan doonaa wadada ugu fudud ee uu qofku ku baran karo saxaafadda xogta.

Haddase, ku xiro mareegtada Warkaab oo si joogta ah u soo gudbin doonta dhamaan wixii casharro, tilmaan, iyo qalab aad u baahan tahay si aad xogta macno iyo sheeko uga samaysid.

Warkaab waa shabakad ay idin soo diyaarisay Jaantus — oo ah isku xir kulmisa saxafiyiinta Soomaaliyeed ee jecel arrimaha xogta. Jaantus waxay u taagan tahay in wax laga qabto xirfad la’aanta baahsan ee dhanka xogta, helidda xogta, iyo aqoonta dhijitaalka ah ee ka dhex jira saxafiyiinta iyo warbaahinta Soomaaliyeed.